سرزمین من

یکی از پرسش های مردم از کارشناسان این است که چرا وقتی اقتصاد ایران درآمد پایین نفتی دارد،

ما تورم داریم و وقتی قیمت نفت بالا مي‌رود باز این تورم وجود دارد؟ مشکل کار کجاست؟ چرا به هیچ شکلی نمي‌شود از شر این پدیده منحوس نجات یافت؟ این چه معضلی است که دولت مي‌تواند موشک به فضا بفرستد، اما نمي‌تواند تورم را تنها برای یک سال تک رقمی کند؟

مي‌توان اثبات كرد که اگر به متن صریح قانون حساب ذخیره ارزی عمل مي‌شد و نیمی از ذخایر برای شوک‌های منفی قیمت نفت در حساب باقی مي‌ماند و نیمی دیگر برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و به شکل دلاری تخصیص مي‌یافت، ايران امروز با وجود قیمت های بالای نفتی شاهد تورمی تک رقمی بود؛ اما چه اتفاقی افتاد؟

وقتی قیمت نفت پایین است، درآمدهای دولت پایین و کسری بودجه بالایی حاصل مي‌شود. با وجود بی‌انضباطی مالی دولت، کسری آن‌چنان است که چاره‌ای جز قرض گرفتن از بانک مرکزی نيست. بانک مرکزی تابع دولت، چاره‌ای ندارد جز فرمانبرداری و نتیجه این گوش به فرمان بودن، افزایش بدهی دولت به بانک مرکزی و در نتیجه افزایش پایه پولی است و این هم بر عرضه پول مي‌افزاید و تورمي ايجاد مي‌كند که بر دوش مردم سنگینی مي‌کند.

اما هنگامی که قیمت نفت بالا باشد، چه؟ اگر به قانون بي‌توجهي شود و مازاد دلار نفتی به جای اینکه به حساب ذخیره ارزی رود، تا وقتی قیمت نفت افتاد، بتواند کسری بودجه دولت را پاسخ گوید و تورمی که شرحش رفت اتفاق نیفتد، باز توسط دولت مصرف ‌شود، توشه‌ای حاصل نمي‌شود به جز تورم. اما چگونه؟ دولت دلار سرشاری به‌دست مي‌آورد؛ اما از بد روزگار بازار ارز ایران به دلایل مختلف و ازجمله نبود رونق در بخش واقعی اقتصاد چنان است که تاب چنین عرضه دلاری را ندارد و با وجود سیاست نرخ ارز ثابت، این بانک مرکزی است که باید دلار را تبدیل به ریال کند. بدین شکل اگر دلارها در بانک مي‌ماند با کاهش بدهی دولت و افزایش ذخایر خارجی بانک مرکزی، عملا پایه پولی تغییر نمي‌کرد و عرضه پول ثابت مي‌ماند؛ اما با گرفتن معادل ریالی، بدهی دولت و در نتیجه پایه پولی، عرضه پول و تورم افزایش مي‌یابد و این همان اتفاقی است که در سال های اخیر افتاده است.

اما راه‌حل چیست؟ به قول مولانا «در اگر نتوان نشست» اما اگر دولت بودجه‌ای انقباضی ببندد که این اگر خود به رویا مي‌ماند، و نیاز نداشته باشد که ریال زیادی مطالبه کند و در عین حال اگر رفتار کنونی را که مبتنی بر هزینه کردن هر چه بیشتر درآمد نفتی و مصرف مازاد مصوب بودجه است تغییر دهد و به منطق حساب ذخیره ارزی برگردد آنگاه نه تنها وقتی قیمت نفت بالا است تورم تک رقمی خواهد بود که وقتی قیمت نفت هم پایین باشد از ذخایر حساب ارزی، کسری بودجه مرتفع و نیازی به استقراض از بانک مرکزی نیست و تورم در آن دوره هم ناچیز خواهد بود.

از سوی دیگر، اگر مازاد ارزی به شکل دلار و برای انباشت سرمایه که مي‌تواند محرک بخش عرضه اقتصاد باشد هزینه شود، که این نیز در قانون حساب ذخیره ارزی پیش‌بینی شده بود، آنگاه دلارهای نفتی نه‌تنها تورم‌زا نبوده که رشد اقتصادی بیشتری را نیز به همراه خواهد داشت.

این همه اما با «اگر» آغاز شد و باید دید بالاخره آن‌ هايی که مسوولیت سیاستگذاری دارند این جملات شرطی را محقق خواهند کرد یا خیر.